در این آیین، علم به عنوان نماد پرچم حضرت ابوالفضل العباس (ع) و نشانه وفاداری یاران امام حسین (ع) آذینبندی شده و در میان نوحهخوانی و عزاداری مردم در محلات و هیئتهای مذهبی گردانده میشود. مردم با بوسیدن علم، گره زدن پارچههای نذری و همراهی با دستههای عزاداری، ارادت خود را به ساحت اهل بیت (ع) ابراز میکنند.
در تبریز، بهویژه در محلههای قدیمی و هیئتهای سنتی، علمگردانی بخشی جداییناپذیر از مراسم محرم است. این آیین علاوه بر جنبه مذهبی، نمادی از هویت فرهنگی و تاریخی مردم آذربایجان به شمار میرود و هر سال با حضور گسترده عزاداران برگزار میشود. بسیاری از پژوهشگران، تداوم این سنت را نشانه پیوند عمیق فرهنگ عاشورایی با زندگی اجتماعی مردم این منطقه میدانند.
آیین علمگردانی در تبریز بیش از همه در محلات تاریخی و ریشهدار این شهر همچون امیرخیز، ششگلان، نوبر، شتربان و اهراب جلوهگر است؛ محلاتی که هر یک با علمها و هیئتهای کهن خود، بخشی از هویت مذهبی و عاشورایی تبریز را شکل دادهاند و نسل به نسل این میراث معنوی را حفظ کردهاند.
علمگردانی در تبریز، آیینی ریشهدار در فرهنگ عاشورایی آذربایجان
کریم میمنتنژاد، پژوهشگر مسائل تاریخی در گفتوگو با صاحب دیوان با اشاره به پیشینه کهن آیینهای عزاداری در آذربایجان گفت: علمگردانی یکی از مهمترین جلوههای فرهنگ عاشورایی در این منطقه است و در تبریز، به واسطه نظام محلهبندی تاریخی شهر، از جایگاه ویژهای برخوردار است.
وی با بیان اینکه محلهبندی تبریز از ارزشمندترین میراثهای تاریخی این شهر به شمار میرود، اظهار کرد: قدمت بسیاری از محلات تبریز به بیش از هزار سال میرسد و هر یک از این محلات دارای آداب، رسوم و آیینهای خاص خود در مناسبتهای مذهبی، بهویژه ایام عزاداری محرم هستند.
میمنتنژاد افزود: هر محله دارای یک دسته عزاداری مستقل است که مدیریت آن بر عهده ریشسفید یا رئیس دسته قرار دارد. این فرد وظیفه هماهنگی میان هیئتهای مذهبی محله را بر عهده دارد. در گذشته سه دسته اصلی شامل سینهزنان عرب، سینهزنان عجم و زنجیرزنان در هر محله فعالیت میکردند و هر یک دارای علم مخصوص به خود بودند.
این پژوهشگر تاریخی ادامه داد: علمهای عزاداری در گذشته به صورت دستدوز و با هنر گلدوزی سنتی تهیه میشدند و بعدها دوخت ماشینی جایگزین بخشی از این هنر شد. هر محله نیز علمی منحصربهفرد داشت که با ذوق و سلیقه هنرمندان همان محله طراحی و تزئین میشد و از نظر رنگ، نقوش و نمادها با سایر علمها تفاوت داشت.
وی با اشاره به تغییرات ایجادشده در دوره قاجار گفت: در این دوره، دربار قاجار علمهایی را به محلات مختلف تبریز اهدا کرد. به همین دلیل بسیاری از دستههای عزاداری به احترام دربار از این علمها در مراسم خود استفاده کردند که در نتیجه، بخشی از تنوع و خلاقیت موجود در علمهای محلی به سمت یکسانسازی سوق یافت.
میمنتنژاد همچنین از اهدای علمهایی از سوی آستان قدس به محلات تبریز در دوره قاجار خبر داد و گفت: نام محلات بر روی این علمها گلدوزی شده و تعدادی از آنها همچنان باقی مانده و در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار میگیرند.
وی به برخی نمونههای تاریخی اشاره کرد و افزود: دو علم سهگوش به رنگ قرمز متعلق به محله دوهچی تبریز، با قدمتی حدود ۲۵۰ سال، از آثار ارزشمند تاریخی به شمار میروند که در گذشته در مراسم عزاداری بازار تبریز نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: در محله دوهچی آیینی با عنوان «شیر دستهسی» وجود دارد که در آن پوست شیر در دسته عزاداری حمل میشود. همچنین علمی با نقش شیری که نماد حفاظت از پیکر شهدای کربلا و منسوب به «ابوالحارث» است، از دیگر آثار ارزشمند این محله محسوب میشود.
وی با اشاره به نمادهای ویژه برخی محلات تبریز گفت: برای مثال، در محله ویجویه، دستی زرین بر روی علم نصب میشود که طی آیینی خاص در روز عاشورا از محل نگهداری خارج شده و بر فراز علم قرار میگیرد و سپس به بازار تبریز انتقال مییابد.
میمنتنژاد اظهار کرد: ناصرالدینشاه قاجار نیز در مقطعی علمهایی سهگوش به رنگ کرم به هیئتهای حسینی تبریز اهدا کرده بود که بر روی آنها عبارت «اهدایی السلطان ابن سلطان ابن سلطان الخاقان ابن خاقان ابن خاقان ناصر الملتِ و دین …» نقش بسته است. با این حال، در حال حاضر اطلاعات دقیقی درباره محل نگهداری این آثار تاریخی ارزشمند در دست نیست.
انتهای پیام/
