صاحب‌دیوان، پایـگاه خبــری و تحلیلی تاریخ و فـرهنگ ایران

پارس وی دی اس
چهارشنبه, 9 خرداد, 1403

تبریز در محاصره «رومی‌ها»

این روزها به هر جای تبریز که گذرتان بیفتد با تعداد پرشماری از ساختمان های نوساز مواجه می شوید که طرح های معماری و نمای یکنواخت و به ظاهر اغواکننده‌ آنها توجهتان را جلب می کند.

این طرح ها و مخصوصا آنچه که به غلط امروزه با عنوان دهن پرکن «نمای رومی» بر نازک کاری نمای بیرونی بناهای در دست ساخت چنبره انداخته است، شاید در نگاه اول فریبنده و خوشایند باشد، اما واقعیت این است که این پدیده ناهمگون با هویت ایرانی- اسلامی ما چونان آفتی بوده که در بوستان معماری این دیار افتاده است.

بروز این وضعیت سبب شده که شهرسازی تبریز از نظر بصری نیز با یکنواختی خسته کننده ای مواجه شود؛ این در حالی است که صرف ۱۰ دقیقه زمان برای پیاده روی در حد فاصل میدان ساعت تا چهار راه شریعتی و مشاهده جداره هایی که هنوز نمونه هایی از معماری اصیل بومی را به یادگار دارند، نه تنها خستگی از تن انسان می زداید، بلکه دقت و تامل در تنوع طرح های به کار رفته در طرح های ساختمانی و نماهای آنها، اصالت هنر معماری فرهیختگان این دیدار را به نمایش می گذارد.

برای بررسی جزئیات این چالش مبتلا به شهرسازی در تبریز که دامنه آن هر روز وسعت بیشتری پیداد می کند، پای صحبت تنی چند از صاحب نظران و کارشناسان این حوزه نشسته ایم؛

برای صیانت از بافت تاریخی می کوشیم

جبارعلی ذاکری، معاون عمرانی استاندار آذربایجان شرقی و رییس سابق دانشگاه علم و صنعت ایران با تایید گسترش طرح های وارداتی و نماهای نامانوس در شهرسازی تبریز و ابراز تاسف از بروز این وضعیت در این باره می گوید: فعالیت‌های جدی از طرف مردم و میراث فرهنگی در جهت توسعه بافت تاریخی شهر به وقوع می‌پیوندد که احیای بافت تاریخی با سبک معماری اسلامی و سنتی، شکل گیری تعداد قابل توجهی از فعالیت‌های حوزه گردشگری از جمله فعالیت‌ها است.

ذاکری معتقد است معماری و بافت جدید خصوصاً در ساخت و سازهای تازه، از معماری‌های سنتی و ایرانی فاصله بسیاری گرفته؛ معماری تاریخی و سنتی در نقاط مختلف ایران متفاوت است.

وی می گوید: معماری تاریخی شهر تبریز با قدمت چند صد ساله، اکنون نیز با همان بافت بر جا مانده و احیا خواهد شد تا به عنوان الگوهای بافت سنتی در شهر ترویج شود.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه اداره میراث فرهنگی و شهرداری تبریز امتیازات خاصی را برای حمایت از رواج این فرهنگ لحاظ کرده است، اضافه می‌کند: هدف شهرداری و اداره میراث فرهنگی، فعالیت بیشتر در حوزه گردشگری است؛ از جمله تبدیل خانه‌های قدیمی به هتل‌ها با اتاق‌های محدود.

معاون امور عمرانی استاندار آذربایجان شرقی ادامه می‌دهد: در بافت جدید از جمله شهرک‌ها، توسعه ولیعصر و شهرک اندیشه، قشر جوان از ایده‌ها و فکر نو استفاده می‌کنند و برخی معماران با تلفیقی از معماری سنتی و معماری روز طرح‌هایی ارائه می‌دهند.

رئیس سابق دانشگاه علم و صنعت ایران معتقد است که نمایی به نام نمای رومی نداریم و در این باره توضیح می‌دهد: این روزها تعداد قابل توجهی از الگوها وجود دارد و نام های زیادی در شهر ما شنیده می شود که یکی از آنها نمای رومی نامیده می‌شود؛ این نما، الگویی از نمای سنتی یک کشور یا ایران به شمار نمی‌رود و تنها در اصطلاح به کار گرفته می‌شود و به نوعی غلط مصطلح است.

وی می افزاید: تنوع نماها در شهر ما بحثی است که شاید دارای جنبه مثبت هم باشد. برای مثال حرم خانه نشان می‌دهد که ما از یک سبک خاصی از مرمت و احیا پیروی می کنیم و این‌ها جذابیت بیشتری نسبت به نماهای متنوع امروزی دارد.

چالشی به نام طرح های غیر بومی در ساختمان سازی

ذاکری در پاسخ به این سوال که طرح های غیر بومی از کجا وارد جامعه و زندگی ما شده است توضیح می دهد: تعاملات و ارتباطات در قرن بیست و یکم با سرعت در حال پیشرفت است و این قرن به عنوان قرنی با ارتباطات قوی شناخته می‌شود و هر اطلاعاتی که در سراسر دنیا تولید و طراحی می‌شود قابل دسترس و مشاهده است.

او ضمن تاکید بر اینکه کارفرماهای اصلی توسعه شهر، بخش خصوصی است، می‌گوید: چون مردم می‌توانند خواسته‌های خود را در قالب طراحی یا مهندسی پیاده کنند، بر این اساس از الگوهای مشابه مکان های خاص بهره می‌برند؛ چرا که ما محدودیت خاصی به جز در ارتفاع، برای طرح‌های معماری یا نماها نداریم.

این استاد رشته مهندسی عمران تاکید می کند که در توسعه شهر، به کارگیری یک سری الزامات برای تغییر نمای ساختمان‌ها ضروری است.

معاون عمرانی استاندار آذربایجان شرقی به نمونه های خارجی در این خصوص اشاره می کند و می گوید: در نماهای تاریخی شهر لندن به راحتی اجازه تغییر نما را نمی‌دهند، در آنجا محدودیت‌های جدی حتی در تغییر اسکلت ساختمان وجود دارد؛ بر این اساس ما نیز در جهت اعمال برخی ضوابط و محدودیت‌ها در جهت احیای بافت‌های تاریخی، دستورالعملی را از طریق اداره میراث به مجلس فرستاده‌ایم که با تصویب آن در جهت حفظ میراث چند ساله شهرمان خصوصاً در محلات قدیمی تصمیم‌های خوبی گرفته خواهد شد.

ذاکر با انتقاد از وارد کردن آسیب به بافت های فرسوده ادامه می دهد: گرچه بافت‌های قدیمی ما محدودیت ترافیکی دارد و عرض معابر محدود است، اما ما بعضاً در پی تصمیمات اشتباه تحت عنوان تعریض معابر، بافت‌های تاریخی را از بین برده‌ایم؛ گرچه می‌گوییم در بافت‌های تاریخی احداث بنا انجام می‌دهیم اما آن زیبایی گذشته قابل مشاهده نیست. اما چه بهتر است در جهت احیای بافت‌های قدیمی و تاریخی معابر قدیمی را نیز حفظ کنیم چرا که آنها نیز ارزش دیدن و احیا کردن را دارند.

وی در مورد حفظ بناهای گذشته و قدیمی، یک قلعه تاریخی در ایتالیا را مثال می زند و می گوید: در کشور ایتالیا قلعه‌ای وجود دارد که هم اکنون نیز مردم در آن ساکن هستند؛ در آنجا سبکی طراحی کرده‌اند که ۱۰۰ سال پیش شهر قابل تداعی است. در آنجا هیچ گونه تیر برقی مجاز نیست و در هر کجا که آثار تمدن روز نشان داده شده باشد پنهان کرده‌اند برای مثال چراغ‌های آنها آویزی به شکل فانوس است که در بیرون ساختمان‌ها آویزان شده است.

ذاکر بر این امر تاکید دارد که در برخی محلات تبریز باید نمونه‌هایی از آثار قدیمی و تاریخی را حفظ کنیم.

نمای قدیمی واقع در مغازه های سنگی

نمای قدیمی واقع در مغازه های سنگی

این کارشناس حوزه عمران در بین توضیحات خود می گوید: در یکی از محلات که هر روز از آن عبور می‌کنم چند بافت قدیمی وجود دارد که به ما نشان می‌دهد ۵۰ سال پیش بافت‌ها با چه طراحی بنا شده و این ها حس بسیار خوبی را به انسان انتقال می‌دهد.

او با بیان اینکه دولت اتریش اجازه ایجاد تغییرات در بافت ساختمان را نمی دهد ادامه می دهد: شرکتی معروف در دو طبقه آن کلیسا وجود دارد که میزان ارتفاع هر طبقه آن نزدیک به ۵ متر می‌باشد و علت باقی ماندن آن ساختمان به سبک قدیمی، عدم اجازه تغییر بافت از سوی دولت آن کشور بوده است.

رئیس سابق دانشگاه علم و صنعت ایران توضیح می دهد: در برخی شهرها و یا کشورها برخی ضوابط اجازه تغییر بافت‌های قدیمی حتی در احداث ساختمان‌های جدید را نمی‌دهد برای مثال ارتفاع در آنجا یک ارتفاع مشخص به سبک قدیمی است و این ارتفاع فرقی برای ساختمان‌های تازه احداث شده ندارد.

معاون عمرانی استاندار آذربایجان شرقی در پاسخ به این سوال که پیشنهاد شما برای صیانت از باف تاریخی باقیمانده تبریز چیست، می گوید: یک دستور العمل جدید در این باره تدین شده است که طبق آن، از طرفی ارتفاع ساختمان‌ها محدود شده و از طرفی دیگر برای ایجاد انگیزه در تجدید بنا و مرمت ساختمان‌ها، تسهیلات ویژه‌ای اختصاص یافته است.

بناهای قدیمی واقع در میدان ساعت به سمت چهارراه شریعتی

بناهای قدیمی واقع در میدان ساعت به سمت چهارراه شریعتی

ذاکری یادآور می‌شود: یکی از موارد ایجاد انگیزه برای احیای بافت‌های قدیمی و تاریخی برای افراد موضوع مالی است. بطوریکه افرادی هستندکه قصد مرمت و احیای خانه‌های قدیمی خود را دارند اما به علت عدم توان مالی اقدام به این کار نکردند، و ما نیز برای اینکه حجم قابل توجهی از پروژه‌های خود را به آن سمت و سو بکشانیم باید یک سری بسته‌های تشویقی برای مالکین و سازندگان اعمال کنیم. این تصمیم به مدت دو سال است که در برنامه‌های دولت است.

این استاد دانشگاه همچنین خاطرنشان می‌سازد: تبریز جایگاه سوم در خصوص احیا و بازآفرینی شهری در سطح کشور را به خود اختصاص داده است.

ذاکری از اعمال بسته های تشویقی توسط شهرداری تبریز می گوید و توضیح می دهد: در سال ۱۴۰۲، یک سری ضوابط تشویقی اضافه اعمال کرده از جمله اینکه هر کس ۲۰۰۰ متر مربع را در شهر بازسازی کند یک طبقه بالغ بر ۱۰ درصد ساخت و ساز برای او به صورت رایگان لحاظ خواهد شد. شورای شهر تبریز نیز در این خصوص اقدامات خوبی انجام داده است اما فقط این‌ها کافی نیست و باید استقبال عمومی مردم محک زده شود تا بدانیم سرمایه‌گذاری در کدام قسمت داوطلب بیشتری دارد.

وی در پایان بر این نقطه تاکید می کند که اولویت ما احیای بافت تاریخی است، در این خصوص اقدامات پیشگیرانه‌ای نیز برای هرگونه خطرات احتمالی پیش بینی کرده‌ایم.

ترویج معماری بومی با الزامی کردن آیین نامه های سازمان نظام مهندسی

سعید میلانی، استاد معماری دانشگاه آزاد تبریز نیز در این باره می گوید: راهکار برون رفت از ساختمان سازی غیر بومی یا همان فرم‌های غیر بومی شهر در کوتاه مدت، پیروی از آئین نامه های سازمان نظام مهندسی است.

او معتقد است: ایجاد کمیسیون و کمیته ای از افراد شایسته و آگاه به فرهنگ و معماری و هنر ایران می تواند در کوتاه مدت نقش بسزایی داشته باشد. همچنین راه برد بلند مدت هم فرهنگ سازی عمومی در راستای شناخت عموم مردم و آشنایی بیشتر مردم با معماری ایرانی است که باید روی آن سرمایه گذاری شود.

میلانی می‌افزاید: معماری ایرانی اسلامی در معماری امروز تبریز جایگاهی ندارد و به نظر بنده باید تئوریسین ها این موضوع را تئوره کنند و مفهوم چندصد ساله ای که پاسخ گوی ساخت و سازهای شهر سازی مدرن نیستند را بروز رسانی نمایند.

استاد دانشگاه آزاد تبریز بر حفظ سنت ها در کنار مدرنیته تاکید می کند و می گوید: وقتی می گوییم تئوره کنند منظور این است که هم از لحاظ فرمی و هم از لحاظ عملکردی و با نظر گرفتن یک جامعه اسلامی تئوری‌هایی مطرح کنند که پاسخگوی جامعه مدرن در کنار توجه به نیازهای سنتی اسلامی باشد.

راحت طلبی، عامل رواج طرح های معماری غیربومی در شهرسازی تبریز

میلانی یکی از عوامل بروز وضعیت فعلی در تبریز را عدم توجه به فرهنگ و معماری ایرانی معرفی می کند و توجه به کپی و الگوبرداری صرف از تصاویر و سازه‌های مدرن و ارائه شده را چالشی این حوزه می داند.

همچنین وی معتقد است عدم تلاش در راستای بهبود و روشن گری فرهنگ ایرانی و از طرفی غلبه فرهنگ دستوری و مشکلات اقتصادی از دیگر عوامل بروز چنین وضعیتی است.

استاد رشته معماری دانشگاه آزاد تبریز درباره بهبود وضعیت معماری تبریز و احیای معماری ایرانی و اسلامی می گوید: همفکری و تشکیل کارگروه‌ها و گروه‌های متخصص و آگاه برای مطالعه هر چه بیشتر در این زمینه و اصلاح قوانین و ضوابط شهرسازی و نظام مهندسی و تلاش در راستای افزایش آگاهی و شناخت جامعه از هویت معماری ایرانی می تواند به بهبود این وضعیت کمک کند.
چه کار می‌توان کرد؟

میلانی اضافه می‌کند: باید کارهایی فراتر از معماری انجام داد. به طور مثال کارهایی که کشورهای جهان اول و توسعه یافته با ساخت سریال و فیلم‌های قدرتمند تاریخی انجام می‌دهند تا معماری خود را به صورت غیر مستقیم تبلیغ کنند.

این مدرس دانشگاه نقش رسانه را در این زمینه مهم ارزیابی می کند و معتقد است: رسانه می تواند با تبلیغات و ایجاد فضاهایی برای تلفیق سنت و مدرنیته مردم را برای به سوی معماری ایرانی اسلامی سوق دهد.

وی از عملکرد موفق کشورهای همسایه مثال می زند و می گوید: کشور های همسایه نمونه‌های بسیار موفقی دارند که با استفاده از معماران مطرح و دستورالعمل‌ها و خواسته‌های درست کارفرما باعث شده بتوانند معماران را هدایت کنند که فضاهای توریستی ایجاد کنند و در کنار توجه به فرم‌های معماری اسلامی، فضاهای خلاق و جذابی طرح کنند که امکانات عمومی مدرن را فراهم آورند.

جای خالی معماران حرفه ای در حوزه شهرسازی تبریز

مهدیه آذری، کارشناس ارشد معماری نیز نبود معماری حرفه ای را چالشی برای تبریز می داند و می گوید: متاسفانه وضعیت معماری تبریز امروزه آشفته است و معماری در ساخت و سازهای شهری تبریز جایگاهی ندارد به طوریکه دانش معماری در ساخت و ساز ها دخالت داده نمی شود و صرفا به ظاهر سازی ساختمان ها اکتفا می شود.

این کارشناس معماری معتقد است تبریز فاقد روش های بومی ساخت و ساز است و توضیح می دهد: معماری بومی در تبریز تعریف شده نیست و جغرافیای شهر تبریز فاقد مصالح و متریال ها و روشهای ساخت و ساز بومی هست و از طرفی با ارایه مصالحی همچون آجر و سنگ تراورتن سعی به معرفی ساخت و ساز بومی دارند که راهکاری اشتباه است.

آذری تاکید می کند: معماری ایرانی و اسلامی امروزه فاقد جایگاه است و در طرح های ارایه شده و ساخت و سازهای کنونی معماری ایرانی و اسلامی هیچ گونه جایگاهی ندارد یکی از دلایل آن به ریشه های تاریخی بر می گردد.

این مدرس رشته معماری به دلایل بروز شرایط کنونی اشاره می‌کند و می‌گوید: عدم وجود گروهی متخصص و ناظر بر طرح های ارائه شده، عدم سواد و تجربه در حوزه معماری، عدم توجه به مفهوم و معنای هویت معماری، وجود قوانین و ضوابط دست و پاگیر از جمله عواملی است که باعث بوجود آمدن وضعیت آشفته معماری شده است.

وی چند راهکار برای استقبال مردم از معماری ایرانی اسلامی ارائه و توضیح می دهد: برای اینکه بتوانیم شهروندان را به سمت معماری ایرانی اسلامی سوق دهیم باید از روش هایی همچون اصلاح قوانین وضوابط شهرسازی و معماری، تشکیل کارگروه ها و هیئت های متخصص برای مطالعات بیشتر در زمینه فرهنگ و هویت معماری ایرانی و فراهم کردن بستر مناسب برای معماران و متخصصین در این زمینه بهره جوییم.

مردم چه می گویند

در این میان، پرس و جوی خبرنگار «عصرتبریز» برای اطلاع از نظرات شهروندان درباره رواج طرح های معماری بیگانه در تبریز، نشان دهنده طیف متنوعی از دیدگاه هاست؛ در حالی که نسل جوان چندان اهمیتی به بروز این پدیده مذموم حوزه شهرسازی و معماری نمی دهند، بزرگسالان و مخصوصا کهنسالان تبریزی از روزهایی می گویند که بافت شهری ویژگی های هزاران ساله خود را داشت و آنان، به گفته خودشان، خاطرات شیرین بسیاری از زندگی در آن دارند.

لعیا قلی پور، دانشجوی ترم چهارم دانشگاه تبریز می گوید که به نظر او امروزه جهانی شدن یک اصل غیرقابل اغماض در تمامی ابعاد حیات بشری است و حوزه معماری و شهرسازی نیز از این قاعده مستثنی نیست.

وی معتقد است که حساسیت به گسترش استفاده از طرح های شهرسازی و معماری غیربومی محلی از اعراب ندارد و وقتی ذایقه مردم به عنوان بهره برداران اصلی ساختمان ها ایجاب کند، نمی توان از علاقه آنها به ساختمان هایی با نمای رومی و … کاست.

کریم حسین پور نیز که در دهه هشتم زندگی است و برای پیاده روی به بوستان خاقانی آمده است، به خبرنگار ما می گوید که با یادآوری خاطرات دورران کودکی و جوانی اش در دل کوچه های تنگ و باریک اما دارای هویت تبریز از یک سو و مشاهده ساختمان های بدقواره ای با نماهای غیرقابل فهم و درک برای او و همسالانش، دلش می گیرد.

حسین پور که به گفته خوداش چندین نسل در تبریز سکونت داشته اند، به ضلع شمالی مسجد کبود اشاره می کند و می گوید: همینجا قدیمی ترین خیابان ایران به نام «کهنه خیاوان» (خیابان کهنه) قرار داشت که پیرامونش آکنده از ساختمان هایی با دیوارهای گلی در دل کوچه های تنگ و باریک بود که وقتی در حیاط هر کدام شان باز می شد، به مانند دری از بهشت بود با درختان و گل های رنگارنگ و خوشبو و ساختمان هایی که اندرونی و بیرونی داشتند و صاحبان شان با استفاده از معماری بومی و معماران چیره دست، نقشی از هزار رنگ را بر در و پیکر خانه هایشان زده بودند.

وی اضافه می کند: تا همین پنج دهه قبل کوچه ها و خیابان های تبریز قدیم پر از ساختمان هایی با معماری اصیل ایرانی و اسلامی بود که هر کدام به شکلی متفاوت نماکاری شده بودند و به رغم تعدد و تکثرشان، به ندرت می توانستید دو ساختمان کاملا شبیه به هم پیدا کنید.

ساخت و سازهای بدون ضابطه، به هویت و ماهیت هر شهری آسیب می زند به طوری که معماری ایرانی که هنر دیروز محسوب می شد، امروز مظلوم واقع شده و در غربت به سر می برد.

چشم ها را باید شست و برای بهتر زیستن نگاهی دوباره به هنر معماری داشت. به راستی معماری و شهرسازی امروز چگونه می تواند پاسخی به نیازهای انسان  و سبک زندگی او باشد؟ چه کسی یا کسانی مسئول ساخت و ساز ساختمان‌های ناهمگون با فرهنگ ایرانی هستند؟

منبع: عصرتبریز/سعید خسروشاهی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یادداشت