سبد خرید
0
No products in the cart.

بزرگترین چهره های شعرطنزترکی در ادبیات آذربایجان

میرزا علی‌ اکبر صابر آغاز گر رئالیسم در ادبیات و طنز آذربایجان:

میرزا علی‌‌اکبر طاهرزاده، متخلص به صابر، متولد(۱۲۴۱ ش) در «شاماخی»، بنیان‌‌گذار شعر واقع‌گرای آذربایجان و شاعر طنزپرداز چیره‌دست، بدون تردید یکی از برجسته‌ترین و بزرگ‌ترین شعرای طنز پرداز مشرق زمین است که شعر و قلمش هر دو به مفهوم واقعی، در خدمت مردم ستم‌کشیده و رنج‌دیده و در دفاع از آزادی و عدالت اجتماعی قرار داشت.
صابر چندی در مکتب‌‌خانه‌‌های قدیم و سپس در مکتب «سید عظیم شیروانی» که با اصول جدید اداره می‌شد آموزش دید. هشت ساله بود، سید عظیم به استعداد و نبوغ او در شعر پی برد و او را به ادامۀ کار تشویق کرد وی در رشد و پیشرفت صابر به عنوان شاعر، نقش مهمی داشت. صابر به زودی زبان‌های فارسی و عربی را فرا گرفت و اوقات فراغت خود را صرف سرودن شعر و مطالعه می‌کرد.
در سال (۱۲۶۳ش) صابرِ بیست و دو ساله به خراسان سفر کرد و مدتی در شهرهای عشق‌آباد، بخارا، سمرقند، مرو، مشهد و سبزوار زندگی کرد. پس از بازگشت به شاماخی اشعار و مقالاتش را در مطبوعاتی چون حیات، فیوضات، رهبر، الفت، گونش، ارشاد، زنبور، دبستان و… به چاپ می‌رساند اما همکاری او با روزنامۀملانصرالدین و ناشر آن جلیل محمدقلی‌زاده که همفکر صابر و از دوستان او بود، در دوران اوج شکوفایی و پختگی صابر بود و از شمارۀ چهارم این روزنامه که در (سال ۱۹۰۶) انتشار یافت، آغاز شد و تا پایان زندگی او ادامه داشت. صابر افزون بر نام مستعار «هوپ‌هوپ»، اشعار خود را با نام‌هایی چون «دین دیره‌یی، بوینو بوروق، سودایی، مرات، فاضل، ابونصر شیبانی، آغلار گولن» امضا میکزد.
شهرت صابر با «هوپ‌هوپ‌نامه» اوج گرفت و اشعار این کتاب به استثنای چند شعر، مربوط به سروده‌‌های او در میان سال‌های ( ۱۹۱۱ـ ۱۹۰۵ )را در‌بر‌می‌گیرد. شعر صابر واقعیتی است تلخ و دردناک. او با بازتاب درد و رنج مردم زمانۀ خود، ناراستی، دورویی، ستم، نابرابری، زهدفروشی و جهل و نادانی را به بهترین شکل و با زبانی ساده و همه‌پسند، به تصویر می‌کشد. صابر شاعری پیشرو و متجدد است که با زبان و قلم به پیکاری سخت علیه خرافه‌پرستی و واپس‌گرایی برمی‌خیزد و چهرۀ کریه استبداد و ناآگاهی را آشکار می‌سازد.
در سال ۱۹۰۸، صابر در شاماخی، مدرسه‌ای به نام «امید» دایر نمود که با اصول جدید اداره می‌شد اما زیر فشار کهنه‌پرستان و واپس‌گرایان مجبور به تعطیل کردن آنجا شد. او برای تأمین هزینۀ زندگی خانوادۀ پر‌جمعیت خویش که متشکل از یک همسر و هشت دختر بود، پیشتر یک دکان صابون‌پزی دایر کرده بود و در کنار سرودن شعر و همکاری با مطبوعات، به آن کار هم اشتغال داشت. صابر دربارۀ کار صابون‌پزی خویش، میگفت:چون از دستش برنمی‌آمد که لوث باطنی مردم را پاک کند، پیشۀ صابون‌پزی در پیش گرفت تالااقل چرک ظاهری آنان را بشوید.
سرانجام اندیشۀ او به مذاق خرافه‌پرستان و جاهلان خوش نیامد و او را به کفر و الحاد متهم کرده و عرصه را بر وی تنگ نمودند؛
در اثر همین فشارهاصابر در (سال ۱۹۱۰ )به باکو کوچ کرد و در آنجا در تحریریۀ روزنامه‌های «حیات نو» و «حقیقت» به عنوان مصحح به کار پرداخت
به گفته زنده‌یاد دهخدا: «او مبتکر طرز ادا و شیوۀ بیان مخصوصی شد. وی طفل یک‌شبه‌ای بود که دورۀ صد ساله را پیمود و از افکار و از نویسندگان عصر خود قرن‌ها پیش افتاد.»
بن‌مایۀ اصلی شعر او، مردم و انتقاد از مناسبات نادرست میان آن‌‌هاست و صابر دغدغه‌ای جز افشای این کژی‌ها و ناراستی‌ها و مبارزه با مفاسد اجتماعی و مناسبات کهنه و پوسیده ندارد. زبان شعر او، همان زبان مردم بود و به گفتۀ برخی، او نخستین کسی بود که زبان محاوره را وارد زبان ادبی کرد. او در بیداری و آگاهی مردمان شرق، به ویژه آذربایجان، ایران و ترکیه عثمانی نقش به سزایی داشت.
صابر شاعری واقع‌گرا و متجدد بود که دگرگونی گسترده‌ای در ادبیات و شعر طنز نه تنها آذربایجان بلکه ایران و برخی دیگر از کشورهای شرق ایجاد کرد. به گفتۀ عباس صحّت، «صابر میان شعر کهن و شعر جدید، فاصله‌ای به وسعت یک سده ایجاد کرد که دیگر بار کسی را یارای بازگشتن و پریدن از آن نیست». او بر بسیاری از شعرا و نویسندگان و روزنامه‌نگاران هم‌دورۀ خود و پس از خود تأثیر گذارده است.
سرانجام میرزا علی‌اکبر صابر، در فقر و تنگ‌‌دستی و در اوج شکوفایی خویش، در (سال ۱۲۹۰ش) چشم از جهان فروبست و از رنج تن آسود. او در آخرین شعر خود، دمی پیش از مرگ، این رباعی را به زبان فارسی سرود:
راهم بدهید، روبه‌‌راه آمده‌ام
بر درگه حضرت اله آمده‌ام
بی‌تحفه نیامدم، نه دستم خالی‌‌ست
با دست پر از همه گناه آمده‌ام.

نمونه شعر صابر:

۱
ای پول!ای ذوق دل و روح تن و قوّت جان
بابی انت و امّی سنه جانیم قوربان
اهل عالم آراییب آختاریر، ای جان، سنی،
هره بیر نوع قیلیر دردینه درمان سنی،
بیر پارا شخص ائله‌ییر مایه‌ی احسان سنی.
قدرینی بیلمز ائدیر ملّته قوربان سنی؛
عاشقم من سنه آنجاق اولاسان مونس جان،
بابی انت و امّی سنه جانیم قوربان
مایلم، جمله بیلیر، دولت دیدارینا من
کی باخام صبح و مسا شوق ایله رخسارینا من،
دینیمی، مذهبیمی صرف ائدم ایثارینا من،
دَیمه‌یم باتسا جهان درهم و دینارینا من،
مستحق‌لر قالا صندوقونه یکسر نیگران
بابی انت و امّی سنه جانیم قوربان

۲
سس اوجا‌لاشدی، قویمایین
ملّت اویاشدی، قویمایین
رشته‌ی درسه، مکتبه
جمله دولاشدی، قویمایین
ایش یاوا‌لاشدی، قویمایین
ائل اویوشوب آزان‌لارا
گونده قزئت یازان‌لارا
اود وورولوب قازان‌لار
قاینادی، داشدی، قویمایین
حدّیدن آشدی، قویمایین
ترک ائله‌یین جاوان‌لاری
ذرّه‌جه یوخدو قان‌لاری
سؤزلری دوغرو ایسه ده
باش‌لاری ساشدی، قویمایین
چؤهره تراشدی، قویمایین
سحری، فسونو خوشلایین،
شاعری، شعری بوشلایین،
مکتب ایله بو فیرقه‌نین
باغری باداشدی، قویمایین
نکبتی وار، سسین کسین
قارغا، دولاشدی، قویمایین
چوخ پیس اولاشدی، قویمایین
کافر اولوب، وورون، وورون!
رشته‌ی الفتین قیرین
یازدیغی شعرینی جیرین
دینه ساتاشدی، قویمایین
کفره بولاشدی، قویمایین

۳
نه روادیر اغنیالر باخا آج قالانه، یارب!
بو نه سؤز کی، آج قالانه اولونا اعانه یارب!
چیخا جانی آج قالانین گؤزونون ببک‌لریندن
گئدیب ایشله‌سین، قازانسین الینین امک‌لریندن
نه‌دیر اغنیایه خیری اولارین یئمک‌لریندن
یئمه‌ییب آجیندان اؤلسه دخی خوش بهانه، یارب
منه بؤیله-بؤیله ایشده دئمه‌یین سؤز، ای جماعت
نه‌ییمه گرک کی، یکسر قیریلیب اؤلور ده ملّت
یارادان خدای رازق ائده‌جک اؤزو کفالت
نه روا باخام فقیره، اوره‌ییم بولانه یارب
بو قزئتچی‌لر دئییل‌می کی، سالیب بیزی بلایه
ائله بیر ایش اولمامیش هئی وئریلیر صدا صدایه
کی گرک کمک اولونسون فقرای بینوایه
ائله پولدو گؤندریلسین او یانا – بو یانه، یار
سنه نه، ائوین ییخیلسین، فقرا اوچون یانیرسان
آتان اوغلو قارداشین‌دیر، نه ده هئچ بیرین تانیرسان
ایکی گؤزلریمدی پولوم، کیشی، بیر مگر قانیرسان
اونو وئرمک اولور آخیر هر اؤلن – قالانه، یارب…

صالح سجادی
@salehsajadi

 

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

توسط
تومان