دلایل اقتصادی و دسترسی محدود
مسائل اقتصادی یکی از عوامل کلیدی در کاهش کتابخوانی هستند. در سال ۱۴۰۴، تورم بالا و تحریمهای بینالمللی بر صنعت نشر تأثیر گذاشته و قیمت کتاب را به طور میانگین ۴۳ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داده است. برای مثال، یک کتاب متوسط که قبلاً حدود ۱۸۶ هزار تومان قیمت داشت، حالا به بیش از ۲۵۰ هزار تومان رسیده، که این برای خانوادههای متوسط و پاییندرآمد – که بخش عمده جامعه جوان را تشکیل میدهند – کتاب را به کالایی لوکس تبدیل کرده است.
• تورم و گرانی: تورم کلی اقتصاد ایران حدود ۳۷.۵ درصد بوده، اما در بخش کتاب به دلیل وابستگی به واردات کاغذ و جوهر، این نرخ حتی بالاتر (تا ۶۰ درصد در برخی موارد) رفته است. این افزایش هزینهها منجر به کاهش شمارگان چاپ کتابها شده و بسیاری از ناشران را با بحران مالی روبرو کرده. طبق گزارش خانه کتاب و ادبیات ایران (۱۴۰۴)، خانوادهها اغلب بودجه محدود خود را به نیازهای ضروری مانند غذا، مسکن و آموزش فرزندان اختصاص میدهند و کتاب در اولویت آخر قرار میگیرد.
• تحریمها: محدودیتهای بینالمللی بر واردات مواد اولیه مانند کاغذ، قیمت ارز را افزایش داده و تنوع کتابهای موجود در بازار را کاهش داده است. پیشبینیها نشان میدهد اگر تحریمها ادامه یابند، بازار کتاب ممکن است تا ۲۰ درصد کوچکتر شود، که این مستقیماً دسترسی جوانان به منابع جدید را محدود میکند.
• دسترسی به کتابخانهها: تا شهریور ۱۴۰۴، حدود ۴۱۶۷ نقطه خدمت کتابخانهای در کشور وجود دارد، شامل کتابخانههای عمومی و پیشخوانها، اما تمرکز این مراکز در شهرهای بزرگ مانند تهران و اصفهان است و در مناطق روستایی یا حاشیهای، کمبود منابع بهروز و کتابهای جذاب برای جوانان مشهود است. کتابهای الکترونیکی و اپهایی مانند طاقچه یا فیدیبو گزینههای خوبی هستند، اما نیاز به اینترنت پرسرعت و دستگاههای دیجیتال دارند که برای بسیاری از جوانان در مناطق کمتر توسعهیافته ممکن نیست. طبق آمار یونسکو (۱۴۰۴)، این نابرابری دسترسی یکی از دلایل اصلی کاهش مطالعه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران است.
تأثیر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی
فضای مجازی زمان زیادی از جوانان را میگیرد و یکی از اصلیترین رقبای کتابخوانی سنتی شده است. در سال ۱۴۰۴، حدود ۴۸ میلیون ایرانی (بیش از ۵۳ درصد جمعیت) فعال در شبکههای اجتماعی هستند و میانگین زمان روزانه استفاده از آنها حدود ۱۲۸ دقیقه (۲ ساعت و ۸ دقیقه) است. برای جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله، این زمان به بیش از ۳ ساعت میرسد، که بیش از شش برابر سرانه مطالعه کتاب است (طبق نظرسنجی ایسپا، ۱۴۰۴).
• کاهش تمرکز و توجه عمیق: محتوای کوتاه مانند ریلز در اینستاگرام، ویدیوهای تیکتاک یا استوریها، عادت به “اسکرول کردن” سریع ایجاد میکند. تحقیقات نشان میدهد که این پلتفرمها توجه را پراکنده کرده و حوصله برای مطالعه طولانی کتاب را کاهش میدهند. برای مثال، جوانان اغلب به جای خواندن یک رمان کامل، خلاصههای کوتاه آنلاین را ترجیح میدهند، که این به اعتیاد دیجیتال و کاهش تفکر انتقادی منجر میشود.
• جایگزینی محتوای سطحی با عمقی: پستهای انگیزشی، memes و اخبار کوتاه جایگزین کتابهای عمیق شدهاند. این محتواها رضایت فوری میدهند، اما فاقد عمق و تحلیل کتاب هستند. طبق گزارش پژوهشگاه فرهنگ (۱۴۰۴)، بیش از ۷۰ درصد جوانان زمان آزاد خود را به این محتواها اختصاص میدهند.
• جنبههای مثبت (هرچند محدود): شبکههای اجتماعی همیشه منفی نیستند؛ صفحات و اینفلوئنسرهایی مانند بوکاینستاگرامرها یا چالشهای BookTok در تیکتاک، کتابها را معرفی میکنند و جوانان را به مطالعه ترغیب میکنند. برای مثال، BookTok در سطح جهانی فروش کتابها را تا ۲۰ درصد افزایش داده (Publishers Weekly, ۱۴۰۴) و در ایران نیز اپهایی مانند طاقچه سهم مطالعه دیجیتال را به حدود ۱۲ درصد رساندهاند. با این حال، این جنبه مثبت هنوز نتوانسته کاهش کلی مطالعه را جبران کند.
منبع تصویر: nabaapress.ir
فضای مجازی فرصت یا تهدید؟
فضای مجازی هم فرصت است و هم تهدید. از یک سو، دسترسی آسان به کتابهای الکترونیکی و جوامع آنلاین کتابخوانی (مانند گروههای تلگرامی یا اینستاگرامی) میتواند مطالعه را افزایش دهد. برای مثال، کمپینهای آنلاین مانند “چالش کتابخوانی” در سال ۱۴۰۴ هزاران جوان را به خواندن ترغیب کرده است. از سوی دیگر، محتوای سرگرمکننده و اعتیادآور مانند ویدیوهای کوتاه، زمان مطالعه را به حاشیه میراند. تحقیقات نشان میدهد که استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی میتواند تمرکز را تا ۳۰ درصد کاهش دهد و جوانان را به سمت محتوای سطحی سوق دهد. در نهایت، برای تبدیل تهدید به فرصت، نیاز به آموزش استفاده هوشمند از دیجیتال داریم.
ضعف فرهنگ خانوادگی و آموزشی
فرهنگ خانوادگی و سیستم آموزشی نقش مهمی در شکلگیری عادت مطالعه از کودکی دارند، اما ضعف در این حوزهها یکی از ریشههای اصلی کاهش کتابخوانی است.
• در خانواده: سطح تحصیلات والدین پایین است (تنها ۴۱ درصد مادران تحصیلات کافی دارند، طبق مرکز آمار ایران، ۱۴۰۴) و ترویج کتابخوانی از کودکی محدود. خانوادهها اغلب بر نیازهای مادی تمرکز دارند و کتاب را اولویت نمیدانند. برای مثال، در خانوادههای مهاجر یا کمدرآمد، حفظ فرهنگ خانگی سخت است و فرزندان بدون الگوی کتابخوانی بزرگ میشوند، که این چرخه منفی را به نسل بعدی منتقل میکند.
• در آموزش: سیستم آموزشی ایران بیشتر بر حفظیات و آزمونهای کنکور تمرکز دارد و مطالعه آزاد را تشویق نمیکند. سرعت متوسط مطالعه دانشآموزان حدود ۱۵۰ کلمه در دقیقه است و برنامههای ترویجی مانند کتابخوانی در مدارس کافی نیستند. در مناطق روستایی، گذار از روشهای سنتی به مدرن چالشبرانگیز است و رسانههای آموزشی ضعیف، علاقه به کتاب را کاهش میدهد. فشار کنکور نیز ذهن جوانان را مشغول کرده و فرصتی برای مطالعه تفننی باقی نمیگذارد.
سرگرمیهای جایگزین و تغییرات سبک زندگی
سرگرمیهای دیجیتال زمان آزاد جوانان را پر میکنند و نیاز به تمرکز طولانی کتابخوانی را کاهش میدهند. طبق آمار بنیاد ملی بازیهای رایانهای (۱۴۰۴)، ایران بیش از ۳۴ میلیون گیمر دارد و جوانان ۱۸ تا ۳۴ ساله روزانه ۹۸ دقیقه بازی میکنند، در حالی که سرانه مطالعه کمتر از ۱۵ دقیقه است.
• سرگرمیهای اصلی:
1. بازیهای ویدئویی: ایران حدود ۲۹-۳۱ میلیون گیمر دارد و نوجوانان ۱۲-۱۷ ساله روزانه ۱۱۸ دقیقه بازی میکنند. این بازیها هیجانانگیز، رقابتی و اعتیادآور هستند و ارزش زمانی سالانه آنها معادل ۶۳۳ هزار میلیارد تومان است.
2. شبکههای اجتماعی و ویدیو: میانگین زمان روزانه در فضای دیجیتال ۷ ساعت و ۱۰ دقیقه است (بالاتر از میانگین جهانی). پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و تیکتاک با memes و ریلز، سرگرمی سریع ارائه میدهند.
3. پلتفرمهای استریم و سریالها: اپهایی مانند فیلیمو یا نتفلیکس جایگزین کتاب شدهاند و تمرکز عمیق نمیخواهند. بیش از ۹۷ درصد نوجوانان از فیلترشکن برای دسترسی به محتوای خارجی استفاده میکنند.
• تغییرات سبک زندگی: فشار کنکور و سیستم آزمونمحور، ذهن را خسته میکند و جوانان را به محتوای کوتاه سوق میدهد. نرخ بیکاری جوانان حدود ۱۹ درصد برای گروه ۱۵-۲۴ ساله است (مرکز آمار ایران، ۱۴۰۴) و این فشار روانی آنها را به سرگرمیهای سریع برای فرار از استرس میکشاند. زندگی شهری پرسرعت، رفتوآمد طولانی و “زمان مرده” که با گوشی پر میشود، فرصت کتابخوانی را کم میکند. این تغییرات چرخه منفی ایجاد کرده و کتاب را “خستهکننده” جلوه میدهد.
منبع تصویر: akhbarjahan.news
نتیجهگیری و پیشنهادها
این تغییرات جهانی هستند، اما در ایران به دلیل عوامل اقتصادی مانند تورم و تحریمها، شدت بیشتری دارند. کاهش کتابخوانی نه تنها یک مسئله فردی، بلکه تهدیدی برای توسعه فرهنگی و اجتماعی است. با این حال، دیجیتال میتواند نجاتدهنده باشد اگر هوشمندانه استفاده شود.
برای بهبود وضعیت:
• حمایت اقتصادی از صنعت نشر: ارائه یارانه برای کاهش قیمت کتاب و افزایش واردات کاغذ.
• اصلاح سیستم آموزشی: گنجاندن برنامههای ترویجی مطالعه آزاد در مدارس و کاهش تمرکز بر حفظیات.
• استفاده از دیجیتال برای معرفی کتاب: گسترش اپهایی مانند طاقچه و کمپینهای آنلاین مانند BookTok برای جذاب کردن کتابخوانی.
• کمپینهای خانوادگی و اجتماعی: تشویق والدین به خواندن کتاب برای کودکان از سنین پایین و ایجاد جوامع محلی کتابخوانی.
• تحقیقات بیشتر: انجام نظرسنجیهای منظم برای رصد تغییرات و سیاستگذاری بر اساس دادهها.
با این اقدامات، میتوان تعادلی میان دیجیتال و سنتی ایجاد کرد و نسل جوان را به سمت مطالعه عمیق هدایت کرد، تا جامعهای آگاهتر و خلاقتر بسازیم.
منابع:
1. خانه کتاب و ادبیات ایران (۱۴۰۴). گزارش قیمت کتاب.
2. ایسپا (۱۴۰۴). نظرسنجی مصرف رسانه.
3. بنیاد ملی بازیهای رایانهای (۱۴۰۴). پیمایش مصرف بازی.
4. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات (۱۴۰۴). گزارش سرانه مطالعه.
5. مرکز آمار ایران (۱۴۰۴). آمار بیکاری و تحصیلات.
6. طاقچه (۱۴۰۴). گزارش مطالعه دیجیتال.
7. , Publishers Weekly ۱۴۰۴). تأثیر( BookTok.
8. ,UNESCO ۱۴۰۴). گزارش جهانی کتابخوانی(
